Ustawa Zasadnicza zobowiązuje organy ustawodawcze do przestrzegania porządku zgodnego z konstytucją, a administrację państwową do przestrzegania prawa i ustaw. Szczególne znaczenie posiada artykuł 1 Ustawy. Żąda on respektowania godności człowieka jako najwyższego dobra ustroju konstytucyjnego: „Godność człowieka jest nienaruszalna. Jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem wszelkiej władzy państwowej.“ Kolejne prawa podstawowe gwarantują między innymi wolność działania w ramach ustaw, równość wobec prawa, wolność prasy i mediów, wolność zrzeszania się oraz ochronę rodziny.

Ustawa Zasadnicza określa Niemcy jako państwo prawa: wszelka działalność władz państwowych podlega kontroli sądowniczej. Kolejną zasadą konstytucyjną jest zasada państwa związkowego, oznaczająca podział władzy na szereg krajów członkowskich oraz państwo centralne. A wreszcie Ustawa Zasadnicza definiuje Niemcy jako państwo socjalne. W myśl zasady państwa socjalnego od polityki domaga się przedsięwzięcia kroków gwarantujących ludziom godny byt materialny także w przypadku bezrobocia, inwalidztwa, choroby oraz na starość. Ewenementem Ustawy Zasadniczej jest tak zwany wieczny charakter tych czterech podstawowych zasad konstytucji. Także w przypadku późniejszych zmian Ustawy Zasadniczej lub przyjęcia całkowicie nowej konstytucji nie wolno naruszyć praw podstawowych, demokratycznej formy sprawowania władzy, zasady państwa związkowego oraz państwa socjalnego.

W stwierdzeniu, że naród sprawuje władzę za pośrednictwem szczególnych organów, zapisano w Ustawie Zasadniczej demokrację przedstawicielską jako formę sprawowania władzy. Konstytucje niemieckich krajów związkowych przewidują ponadto instrumenty demokracji bezpośredniej. W ramach inicjatywy ustawodawczej określona najmniejsza liczba obywateli może zażądać od parlamentu kraju związkowego opracowania ustawy. W podobny sposób za pomocą społecznej petycji ustawodawczej można domagać się, aby parlament uchwalił przedłożony projekt ustawy. Jeżeli parlament odrzuci żądanie, odbywa się referendum, w którym większość może opowiedzieć się za ustawą.