Kontekst

Bundesrat

Bundesrat jest przedstawicielstwem krajów związkowych, swego rodzaju drugą izbą parlamentu obok Bundestagu. Bundesrat obraduje nad każdą ustawą federalną. Jako izba skupiająca przedstawicieli krajów związkowych pełni on tę samą funkcję, co druga izba parlamentu w innych państwach związkowych, określana najczęściej mianem senatu. W skład Bundesratu wchodzą wyłącznie przedstawiciele rządów krajów związkowych. Ilość głosów poszczególnych krajów związkowych odpowiada w bardzo umiarkowanej formie liczbie ludności. Każdy land ma co najmniej trzy głosy, kraje związkowe o największej liczbie ludności posiadają maksymalnie sześć głosów.

Bundesrat współuczestniczy w powstawaniu ustaw federalnych, ale różni się przy tym od drugiej izby parlamentu w innych państwach związkowych. Ustawa Zasadnicza przewiduje dwa rodzaje udziału. Ustawy federalne, które powodują powstanie dodatkowych kosztów administracyjnych w krajach związkowych lub które zastępują dotychczas obowiązujące ustawy krajowe, muszą zostać zatwierdzone przez Bundesrat. Bundesrat musi zaaprobować ustawę uchwaloną przez Bundestag, aby mogła ona wejść w życie. W tym przypadku Bundesrat ma status ciała ustawodawczego, równoprawnego z Bundestagiem. Obecnie niecałe 50 procent wszystkich uchwalanych ustaw wymaga zatwierdzenia przez Bundesrat. Ponieważ ustawy federalne wykonują zasadniczo organy administracji krajów związkowych, najważniejsze i związane z wysokimi kosztami ustawy uwzględniają suwerenność administracyjną landów. Od ustaw wymagających zatwierdzenia należy odróżniać ustawy, co do których Bundesrat może wnieść sprzeciw. Ustawy te Rada Federalna może wprawdzie odrzucić, ale Bundestag, taką samą większością głosów jak w Bundesracie – większością zwykłą lub większością dwóch trzecich głosów, a w ostatnim przypadku przynajmniej większością głosów członków Bundestagu (większość absolutna) – może ten sprzeciw odrzucić.

Od września 2006 roku zakres kompetencji federacji i krajów związkowych reguluje na nowo reforma federalizmu. Jej celem jest usprawnienie działania władz federalnych i krajów związkowych oraz podejmowania przez nich decyzji, a także wyraźniejsze przyporządkowanie im obowiązków i zadań politycznych.

Bundestag

Bundestag jest wybieralnym przedstawicielstwem narodu niemieckiego. Pod względem technicznym połowę z 598 mandatów do Bundestagu przydziela się partiom w wyniku głosowania na listy krajowe (tzw. głosy drugie), a drugą połowę w wyniku wyboru osób w 299 okręgach wyborczych (tzw. głosy pierwsze). Podział ten nie zmienia kluczowej pozycji partii w systemie wyborczym. Tylko kandydaci należący do jednej z partii mają w okręgach wyborczych perspektywę odniesienia sukcesu. Przynależność partyjna posłów w Bundestagu ma odzwierciedlać rozkład głosów elektoratu. Aby jednak obecność małych i malutkich partii nie komplikowała obrazu większości, partie te z zasiadania w Bundestagu wyklucza klauzula zaporowa, tak zwany próg pięcioprocentowy. Rzeczywista liczba mandatów jest zwykle wyższa ze względu na mandaty nadliczbowe i wyrównawcze.

Bundestag jest parlamentem niemieckim. Zasiadający w nim posłowie tworzą frakcje i wybierają ze swojego grona przewodniczącego. Zadaniem Bundestagu jest wybór kanclerza federalnego oraz utrzymywanie go na urzędzie poprzez aprobowanie jego polityki. Bundestag może także zmienić kanclerza, odmawiając mu wotum zaufania. Pod tym względem jest on podobny do innych parlamentów. Wybór kanclerza w Niemczech i mianowanie szefa rządu w Wielkiej Brytanii czy innych demokracjach parlamentarnych przez głowę państwa niewiele się od siebie różnią. W innych demokracjach parlamentarnych szefem rządu mianuje się zawsze przywódcę partii, który ma poparcie większości w parlamencie.

Drugim dużym zadaniem posłów w Bundestagu jest ustawodawstwo. Także pod tym względem Bundestag – uchwalając głównie ustawy zaproponowane przez rząd federalny – podobny jest do parlamentów w innych demokracjach parlamentarnych. Bundestag, który rezyduje w budynku Reichstagu w Berlinie, uosabia jednak w mniejszym stopniu typ parlamentu debatującego, charakterystycznego dla brytyjskiej kultury parlamentarnej, odpowiadając bardziej typowi parlamentu USA, czyli tzw. parlamentowi pracującemu. Intensywne obrady merytoryczne nad projektami ustaw przedkładanymi w parlamencie prowadzą komisje specjalistyczne Bundestagu.

Trzecie wielkie zadanie Bundestagu polega na kontrolowaniu pracy rządu. Widoczną na forum publicznym kontrolę parlamentarną sprawuje opozycja parlamentarna. Mniej widoczną, ale nie mniej skuteczną część funkcji kontrolnej spełniają posłowie partii rządowych, stawiając krytyczne pytania przedstawicielom rządu podczas posiedzeń za zamkniętymi drzwiami.

Elektorat

Do udziału w wyborach do Bundestagu uprawnionych jest 61,5 milionów Niemców, którzy ukończyli 18 lat. Wśród nich większość  stanowi 31,7 milionów kobiet. Podczas wyborów do Bundestagu w 2017 roku 3 miliony wyborców było po raz pierwszy uprawnionych do głosowania.

Federalny Trybunał Konstytucyjny

Federalny Trybunał Konstytucyjny jest instytucją charakterystyczną dla niemieckiej demokracji powojennej. Ustawa Zasadnicza wyposażyła go w prawo pozbawiania mocy prawidłowo uchwalonych ustaw, jeżeli stwierdzi, że naruszają one zasady konstytucji. Trybunał Konstytucyjny podejmuje działania jedynie na wniosek. Krąg uprawnionych do wniesienia skargi obejmuje organy federalne: prezydenta federalnego, Bundestag, Bundesrat, rząd federalny lub ich części – posłów lub frakcje – oraz rządy krajowe. Trybunał Konstytucyjny w „sporze konstytucyjnym” działa na rzecz ochrony zagwarantowanego w Ustawie Zasadniczej podziału władzy oraz państwa związkowego. Aby umożliwić odwołanie się do Trybunału Konstytucyjnego także mniejszości parlamentarnej, do zaskarżenia normy prawnej („skarga w sprawie abstrakcyjnej kontroli zgodności normy z Ustawą Zasadniczą“) wystarczy jedna trzecia członków Bundestagu.

Ustawa Zasadnicza do „skargi konstytucyjnej” uprawnia ponadto pojedynczych obywateli, którzy uważają, że działalność władz narusza ich podstawowe prawa. Do zwrócenia się do Trybunału Konstytucyjnego ze „skargą w sprawie konkretnej kontroli zgodności normy z Ustawą Zasadniczą” jest zobowiązany wreszcie każdy sąd niemiecki, jeżeli uzna ustawę za sprzeczną z konstytucją. Federalny Trybunał Konstytucyjny ma wyłączne prawo do wykładni konstytucji dla całego wymiaru sprawiedliwości.

Kanclerz federalny

Kanclerz federalny jest jedynym pochodzącym z wyboru członkiem rządu federalnego. Konstytucja przyznaje mu prawo samodzielnego wybierania ministrów na szefów najważniejszych urzędów politycznych. Kanclerz decyduje ponadto o ilości ministerstw i ustala ich kompetencje. Posiada on kompetencję ustalania wytycznych polityki, która oznacza prawo kanclerza do wyznaczania w sposób wiążący głównych kierunków działalności rządu. Kanclerz federalny wyposażony w takie uprawnienia posiada arsenał instrumentów kierowniczych, dorównujący władzy prezydenta w demokracjach prezydenckich.

Radzie Parlamentarnej, która uchwaliła w 1949 roku Ustawę Zasadniczą, za wzór dla uprawnień kanclerza federalnego posłużyła pozycja brytyjskiego premiera. Dysponuje on dokładnie takimi samymi środkami sprawowania władzy jak kanclerz, ale faktycznie władza kanclerza nie dorównuje władzy brytyjskiego premiera. W systemie parlamentarnym Wielkiej Brytanii rządy sprawuje tylko jedna partia, jako że brytyjski większościowy system wyborczy faworyzuje partię najsilniejszą. W Bundestagu z reguły żadna partia nie posiada większości. Aby doszło zatem do wyboru kanclerza konieczne jest zazwyczaj utworzenie koalicji.

Wybór kanclerza poprzedzają obszerne obrady między partiami, które zamierzają wspólnie rządzić. Podczas nich omawia się szczegółowo podział ministerstw między partiami, zachowanie starych i utworzenie nowych resortów. Silniejszej partii sojuszu rządowego przyznaje się prawo wyłonienia kanclerza federalnego. Następnie partie uzgadniają przedsięwzięcia, które zamierzają realizować w nadchodzących latach. Wyniki negocjacji koalicyjnych zapisuje się w umowie koalicyjnej. Dopiero po podjęciu tych kroków następuje wybór kanclerza. Negocjacje pomiędzy partiami rządowymi przygotowują grunt pod decyzje rządu federalnego i towarzyszą im. Jeżeli jeszcze przed wyborem nowego Bundestagu wyczerpie się zasób wspólnych celów politycznych, aktualności nabiera odwołanie kanclerza ze stanowiska.

Wraz z odwołaniem urzędującego kanclerza w wyniku – konstruktywnego – wotum nieufności musi jednocześnie nastąpić wybór nowego kanclerza. Ta ofensywna odmowa zaufania ze strony parlamentu zmusza partie reprezentowane w Bundestagu do utworzenia nowej, zdolnej do pracy większości rządowej przed obaleniem kanclerza. Dotychczas próbę obalenia kanclerza podejmowano dwukrotnie, ale tylko raz w 1982 roku zakończyła się ona powodzeniem. Parlament uchwalił wtedy wotum nieufności dla ówczesnego kanclerza Helmuta Schmidta (SPD) i wybrał Helmuta Kohla (CDU).

Kanclerz federalny może także sam w każdym momencie wystąpić w Bundestagu o udzielenie wotum zaufania, aby sprawdzić, czy nadal cieszy się nieograniczonym poparciem partii rządzących. Jeżeli podczas głosowania nie uzyska wotum zaufania, tzn. część rządzącej większości odmówi mu poparcia, wówczas decyzja o rozwiązaniu Bundestagu i przeprowadzeniu nowych wyborów leży w gestii prezydenta federalnego. Prezydent może także zażądać od partii reprezentowanych w Bundestagu, by podjęły próbę utworzenia nowego rządu.

W historii Republiki Federalnej Niemiec głosowanie za udzieleniem wotum zaufania nigdy nie zakończyło się rzeczywistą porażką. Trzykrotnie jednak porażka taka została z góry ustalona: posłowie partii rządzących lub ministrowie wstrzymali się od głosu, aby spowodować upadek rządu (1972 r., 1982 r., 2005 r.). Taką drogę wybrano w celu przeprowadzenia – zgodnie z konstytucją niemożliwych w innym przypadku – przedterminowych wyborów do Bundestagu. Taki sposób rozpisania wyborów, możliwy tylko za zgodą prezydenta federalnego, nie jest bezsporny z prawnego punktu widzenia.

Klauzula zaporowa

Przy przydzielaniu mandatów w Bundestagu uwzglêdnia siê tylko takie partie, które pokona³y 5-procentowy próg wyborczy lub zdoby³y przynajmniej trzy mandaty w okrêgach wyborczych.

Kraje związkowe Republiki Federalnej Niemiec

Republika Federalna Niemiec jest państwem federacyjnym. Zarówno federacja, jak i 16 krajów związkowych (landów) posiadają własne kompetencje. Odpowiedzialność za sprawy polityki zagranicznej, polityki europejskiej, obronę kraju, wymiar sprawiedliwości, politykę zatrudnienia, sprawy socjalne, system podatkowy i ochronę zdrowia spoczywa na płaszczyźnie federalnej. Kompetencje w takich dziedzinach, jak bezpieczeństwo wewnętrzne, oświata, szkolnictwo wyższe, jak również organy administracji krajowej i lokalnej, posiadają kraje związkowe. Kompetencje federacji ograniczają się głównie do procesu ustawodawstwa, w którym kraje związkowe uczestniczą za pośrednictwem swoich przedstawicieli w Bundesracie. Krajowe organy administracji są na skutek tego zobowiązane do wykonywania nie tylko ustaw krajowych, ale także ustaw federalnych. Przyczyny takiego podziału kompetencji tkwią w przeszłości. Niemieckie państwo narodowe powstało w 1871 roku w wyniku połączenia wielu niezależnych państw. W związku z tym nie istniała potrzeba budowy dużej administracji centralnej. Ewenementem w gronie 16 krajów związkowych są trzy miasta, będące jednocześnie landami. Ich obszar ogranicza się do granic miast: Berlina, Bremy/Bremerhaven i Hamburga, podczas gdy pozostałe landy, zwane krajami terytorialnymi, obejmują wiele gmin miejskich i wiejskich.

Państwo związkowe

Niemieckie państwo związkowe ma złożoną strukturę. Składa się ono z centralnopaństwowej płaszczyzny – federacji – i 16 krajów związkowych. Ustawa Zasadnicza stanowi, jakie sprawy leżą w gestii federacji, a jakie krajów związkowych. Pod tym względem system federacyjny Niemiec podobny jest do systemu innych państw związkowych. Życie publiczne w Niemczech opiera się w decydującej mierze na ustawach federalnych. Natomiast obywatele – zgodnie z zasadą subsydiarności –mają prawie wyłącznie do czynienia z władzami krajów związkowych lub administracją komunalną, działającą z polecenia landów. Przyczyną tego jest dążenie Ustawy Zasadniczej do połączenia zalet państwa jednolitego z zaletami państwa związkowego. Obywatele innych państw związkowych w życiu codziennym spotykają się znacznie częściej z przedstawicielami władz federalnych.

Ustawa Zasadnicza żąda, by warunki życia na terenie całych Niemiec były porównywalne. O warunkach tych decyduje w głównej mierze polityka gospodarcza i socjalna. Niemieckie przepisy konstytucyjne dotyczące finansów nie dają krajom związkowym liczących się możliwości finansowania ich zadań. Wszelkie dochodowe podatki uchwalane są w ramach ustaw federalnych, które jednak wymagają zatwierdzenia przez przedstawicielstwo landów – Bundesrat. Część tych podatków zasila tylko budżet federacji lub budżety krajów związkowych, część – w tym szczególnie intratne podatki – dzielona jest pomiędzy federację a kraje. Pod tym względem niemieckie państwo związkowe podobne jest do państwa jednolitego. Mimo to kraje związkowe kontrolują większość ogólnopaństwowych możliwości administracji. W administracji niemieckiej przeważają zatem elementy federalistyczne. Administracje krajów związkowych wykonują z jednej strony własne ustawy krajowe, a ponadto większość ustaw federalnych. W wyniku ogromu zadań przekazanych przez federację krajom związkowym wiele z nich zmuszonych było w przeszłości do zaciągnięcia pokaźnych długów. Uchwalona w 2009 roku zmiana konstytucji zabrania landom zaciągania nowych kredytów od 2020 roku. Od 2016 roku ogranicza ona także nowe zadłużenie federacji maksymalnie do 0,35 proc. produktu krajowego brutto (tzw. hamulec zadłużenia) z wyjątkiem sytuacji kryzysowych.

Trzy zadania ogólnopaństwowe kraje związkowe wypełniają przy tym całkiem samodzielnie. Są to sprawy szkolnictwa – także  szkolnictwa wyższego, sprawy bezpieczeństwa wewnętrznego, w tym policji, oraz tworzenie samorządu komunalnego. Nadrzędną rolę federacji w ustawodawstwie rekompensują krajom związkowym szeroko ujęte prawa Bundesratu w zakresie współuczestniczenia w procesie ustawodawczym.

Partie polityczne

Zgodnie z Ustawą  Zasadniczą zadaniem partii politycznych jest współudział w tworzeniu woli politycznej narodu. Wystawianie kandydatów do sprawowania funkcji politycznych i organizowanie kampanii wyborczych zyskuje przez to rangę zadania konstytucyjnego. Z tego powodu partie otrzymują od państwa rekompensatę kosztów powstałych podczas kampanii wyborczej. Praktykowany po raz pierwszy w Niemczech zwrot kosztów kampanii wyborczej jest obecnie przyjęty w większości demokracji. Tworzenie partii politycznych musi w myśl Ustawy Zasadniczej być zgodne z zasadami demokracji (demokracja członkowska). Oczekuje się, że partie będą opowiadać się za zasadami państwa demokratycznego.

Partie, których przekonania budzą wątpliwości, mogą – ale nie muszą – otrzymać zakaz działalności na wniosek rządu federalnego. Jeżeli rząd federalny uzna taki zakaz za stosowny ze względu na niebezpieczeństwo, jakie partie te stanowią dla systemu demokratycznego, może jedynie wnioskować o wydanie zakazu. Sam zakaz może wydać wyłączenie Federalny Trybunał Konstytucyjny. Zasada ta zapobiega zakazywaniu przez partie rządzące partii, która mogłaby być dla nich niewygodna w politycznym współzawodnictwie. W historii Republiki Federalnej Niemiec toczyło się niewiele postępowań o zakaz partii, jeszcze mniej wydano samych zakazów. Ustawa Zasadnicza w sposób uprzywilejowany traktuje partie polityczne. Ale w swej istocie partie są formą wyrazu społeczeństwa. Ponadto ponoszą one wszelkie ryzyko związane z porażką w wyborach, odpływem członków oraz sporami w kwestiach personalnych i merytorycznych.

Niemiecki system partyjny jest przejrzysty. W wyniku założenia w latach 80. partii Zielonych i powstania po zjednoczeniu Niemiec w 1990 roku lewicowej partii (Die Linke), istniejący przez długie lata system trójpartyjny (CDU/CSU, SPD i FDP) przekształcił się w system pięciopartyjny. Partie unijne, należące do grupy partii chrześcijańskich demokratów, występują na terenie całych Niemiec – z wyjątkiem Bawarii – jako Unia Chrześcijańsko–Demokratyczna (CDU). Tylko w jednym kraju związkowym – Bawarii – CDU rezygnuje z kandydowania, pozostawiając pole do działania mocno z nią związanej siostrzanej partii - Unii Chrześcijańsko-Społecznej (CSU). W Bundestagu posłowie obu partii połączyli się na trwałe we wspólną frakcję parlamentarną.

Socjaldemokratyczna Partia Niemiec (SPD) stanowi drugą siłę niemieckiego systemu partyjnego. Należy ona do europejskiej rodziny partii socjaldemokratów i demokratycznych socjalistów. CDU/CSU i SPD wykazują się zasadniczo pozytywnym stosunkiem do państwa socjalnego. Partie CDU/CSU skupiają przeważnie warstwy osób pracujących na własny rachunek, właścicieli małych zakładów i przedsiębiorców, SPD jest związana ze związkami zawodowymi.

Partia o nazwie Alternatywa dla Niemiec (AfD) została założona w 2013 roku. Uważana jest za prawicową partię populistyczną o antyeuropejskich poglądach; jej członkowie i posłowie jednak wciąż zwracają na siebie uwagę skrajnie prawicowymi wypowiedziami. AfD po raz pierwszy weszła do Bundestagu w 2017 roku jako trzecia najsilniejsza i największa partia opozycyjna. Jest ona reprezentowana w Parlamencie Europejskim oraz w 14 z 16 parlamentów niemieckich krajów związkowych.

Wolna Partia Demokratyczna (FDP) należy do rodziny liberalnych partii europejskich. W roku 2013 w wyborach do Bundestagu nie osiągnęła ona wystarczającej liczby głosów do przekroczenia pięcioprocentowego progu wyborczego i nie była reprezentowana w XVIII kadencji Bundestagu.

W XIX kadencji FDP uzyskała ponownie 80 mandatów poselskich, co czyni ją drugą co do wielkości partią opozycyjną.

Sojusz 90/Zieloni należą do europejskiej rodziny partii zielonych i partii ekologicznych. Charakterystyczną cechą ich programu jest połączenie gospodarki rynkowej z nakazami ochrony przyrody i środowiska, nad przestrzeganiem których powinno czuwać państwo. Partia ta reprezentuje raczej dobrze zarabiający i ponadprzeciętnie wykształcony elektorat.

Lewica (Die Linke) jest szczególnie silnie reprezentowana w pięciu krajach związkowych, które przystąpiły do Republiki Federalnej Niemiec w wyniku zjednoczenia. Jej przedstawiciel piastuje od końca 2014 r. urząd premiera Turyngii. Ale także w wielu innych landach partia ta ma obecnie swoich przedstawicieli w landtagach. Będąc partią, która stara się zyskać zwolenników, poruszając temat sprawiedliwości społecznej, współzawodniczy ona przede wszystkim z SPD.

Prezydent federalny

Prezydent federalny reprezentuje Republikę Federalną Niemiec jako głowa państwa. Jest ona przedstawicielem kraju w stosunkach zewnętrznych, mianuje członków rządu, sędziów i wysokiej rangi urzędników. Podpisując ustawy nadaje im moc obowiązującą. Prezydent odwołuje rząd i może – jak to się stało latem 2005 roku – wcześniej rozwiązać parlament w wyjątkowych przypadkach. Ustawa Zasadnicza nie przyznaje prezydentowi federalnemu prawa weta, które posiada prezydent Stanów Zjednoczonych lub prezydenci innych państw w przypadku ustaw uchwalonych przez organy parlamentarne. Prezydent zatwierdza wprawdzie uchwały parlamentu i propozycje personalne rządu, ale kontroluje przy tym jedynie, czy powstały one zgodnie z przepisami Ustawy Zasadniczej.

Prezydent federalny sprawuje swój urząd przez okres pięciu lat i może zostać wybrany na kolejną kadencję. Prezydenta wybiera Zgromadzenie Federalne. W jego skład wchodzą z jednej strony członkowie Bundestagu, a z drugiej taka sama liczba członków wybieranych przez parlamenty 16 krajów związkowych.

Rząd federalny

Kanclerz federalny i ministrowie federalni tworzą rząd federalny, tzw. gabinet. Obok kompetencji kanclerza w zakresie ustalania wytycznych polityki obowiązuje zasada resortów, zgodnie z którą ministrowie kierują w ramach ustalanych wytycznych przydzielonym im zakresem działalnoœci na własną odpowiedzialnoœæ, oraz zasada kolegialnoœci. Zgodnie z nią o kwestiach spornych decyduje uchwała wiêkszoœciowa rządu. Zadaniami rządu kieruje kanclerz.

System wyborczy

Niemiecki system wyborczy bardzo utrudnia pojedynczym partiom samodzielne utworzenie rządu. Regułą jest sojusz partyjny. Aby wyborcy wiedzieli, z jakim partnerem wybrana przez nich partia zamierza rządzić, przed rozpoczęciem kampanii wyborczej partie uchwalają najczęściej oświadczenia koalicyjne. Wybierając daną partię obywatel daje z jednej strony wyraz swoim preferencjom dla danego sojuszu partyjnego, a z drugiej decyduje o stosunku sił pożądanych partnerów w przyszłym rządzie.

Ustawa Zasadnicza

Ustawa Zasadnicza zobowiązuje organy ustawodawcze do przestrzegania porządku zgodnego z konstytucją, a administrację państwową do przestrzegania prawa i ustaw. Szczególne znaczenie posiada artykuł 1 Ustawy. Żąda on respektowania godności człowieka jako najwyższego dobra ustroju konstytucyjnego: „Godność człowieka jest nienaruszalna. Jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem wszelkiej władzy państwowej.“ Kolejne prawa podstawowe gwarantują między innymi wolność działania w ramach ustaw, równość wobec prawa, wolność prasy i mediów, wolność zrzeszania się oraz ochronę rodziny.

Ustawa Zasadnicza określa Niemcy jako państwo prawa: wszelka działalność władz państwowych podlega kontroli sądowniczej. Kolejną zasadą konstytucyjną jest zasada państwa związkowego, oznaczająca podział władzy na szereg krajów członkowskich oraz państwo centralne. A wreszcie Ustawa Zasadnicza definiuje Niemcy jako państwo socjalne. W myśl zasady państwa socjalnego od polityki domaga się przedsięwzięcia kroków gwarantujących ludziom godny byt materialny także w przypadku bezrobocia, inwalidztwa, choroby oraz na starość. Ewenementem Ustawy Zasadniczej jest tak zwany wieczny charakter tych czterech podstawowych zasad konstytucji. Także w przypadku późniejszych zmian Ustawy Zasadniczej lub przyjęcia całkowicie nowej konstytucji nie wolno naruszyć praw podstawowych, demokratycznej formy sprawowania władzy, zasady państwa związkowego oraz państwa socjalnego.

W stwierdzeniu, że naród sprawuje władzę za pośrednictwem szczególnych organów, zapisano w Ustawie Zasadniczej demokrację przedstawicielską jako formę sprawowania władzy. Konstytucje niemieckich krajów związkowych przewidują ponadto instrumenty demokracji bezpośredniej. W ramach inicjatywy ustawodawczej określona najmniejsza liczba obywateli może zażądać od parlamentu kraju związkowego opracowania ustawy. W podobny sposób za pomocą społecznej petycji ustawodawczej można domagać się, aby parlament uchwalił przedłożony projekt ustawy. Jeżeli parlament odrzuci żądanie, odbywa się referendum, w którym większość może opowiedzieć się za ustawą.

Wybory

Co cztery lata partie stają do wyborów do Bundestagu. Udział w wyborach jest w Niemczech tradycyjne wysoki i kształtuje się – po fazie zwyżkowej (ponad 90 proc.) w latach 70. – od zjednoczenia w 1990 r. na poziomie około 80 proc. W wyborach do XIX kadencji Bundestagu w 2017 roku uczestniczyło jednak zaledwie 76,2 proc. uprawnionych do głosowania.