Państwo federalne

Na dachu Reichstagu w Berlinie: budynek Bundestagu zwiedza codziennie około 8000 osób
Na dachu Reichstagu w Berlinie: budynek Bundestagu zwiedza codziennie około 8000 osób Nikada/Getty Images
Niemcy są demokracją parlamentarną. Organami konstytucyjnymi są Bundestag, Bundesrat, Prezydent Federalny, Rząd Federalny i Federalny Trybunał Konstytucyjny.

Niemcy są demokracją parlamentarną i federalną. Bundestag jako najbardziej obecny w świadomości publicznej organ konstytucyjny jest wybierany raz na cztery lata przez wszystkich obywateli uprawnionych do głosowania w wyborach bezpośrednich. Najważniej­szymi zadaniami parlamentu jest ustawo­dawstwo i kontrola pracy rządu. Na czas kadencji Bundestag 
w głosowaniu tajnym wybiera Kanclerza Federalnego. Kanclerz w ramach Rządu Federalnego ma uprawnienie do ustalania wytycznych, tzn. zobowiązujących zasad polityki. Kanclerz Federalny dobiera ministrów federalnych i z ich szeregu mianuje wicekanclerza. W rzeczywistości jednak o obsadzeniu poszczególnych stanowisk ministerialnych decydują partie mające udział w rządzie, zgodnie z ustaleniami w ramach wcześniej prowadzonych negocjacji koalicyjnych. Jeśli koalicja się rozpadnie, upaść może też kanclerz przed upływem czteroletniej ­kadencji, bo Bundestag w każdej chwili ma ­prawo odwołać szefa rządu. W takim przypadku jednak parlament musi równocześnie stosując tak zwane konstruktywne wotum nieufności wyznaczyć jego następcę.

W Niemczech rządzą przeważnie
rządy koalicyjne

dpa/Michael Kappeler

O charakterze parlamentu decyduje system spersonalizowanych wyborów proporcjonalnych. Dzięki temu także mniejsze partie repre­zentowane są proporcjonalnie do wyników wyborów. Z jednym wyjątkiem, rząd ­federalny tworzony był zawsze w wyniku koalicji kilku partii współzawodniczących ze ­sobą w czasie wyborów; licząc od pierwszych wyborów w 1949 r. utworzono w sumie 24 rządów koalicyjnych. By uniknąć rozdrobnienia w par­lamencie i ułatwić utworzenie rządu, partie muszą uzyskać co najmniej pięć pro­cent ­głosów oddanych w wyborach (albo trzy mandaty bezpośrednie), aby być reprezentowane w Bundestagu (pięcioprocentowy próg wy­borczy).

Federalny charakter Niemiec manifestuje się w znacznej samodzielności 16 krajów związkowych, szczególnie w zakresie policji, ochrony przed katastrofami, wymiaru sprawiedliwości, oświaty i kultury. Miasta Berlin, Hamburg i Brema ze względów historycznych są jednocześnie krajami związkowymi. Wyjątkowe jest ścisłe zazębienie krajów związkowych i państwa centralnego, dzięki czemu rządy krajów związkowych uzyskują różnorodne możliwości udziału w polityce federalnej. Przede wszystkim w Bundesracie, drugiej izbie parlamentu, która składa się z członków rządów krajów związkowych i ma również z siedzibę w Berlinie. Kraje o większej liczbie ludności są tam reprezentowane liczniej niż kraje mniejsze. Również partie, które na płaszczyźnie federalnej stanowią opozycję albo nie są w ogóle reprezentowane, mogą przez udział w rządach krajów związkowych wywierać wpływ na politykę federalną, bo liczne ustawy federalne i rozporządzenia wymagają zatwierdzenia przez Bundesrat. Po raz pierwszy (w Badenii-Wirtembergii od 2011 r. i w Turyngii od 2014 r.) premierami krajów związkowych są obecnie także przedstawiciele obu najmniejszych partii reprezentowanych w parlamencie, Sojuszu 90/Zielonych i Lewicy.

Ponieważ nie ma jednorodnego terminu wyborów do parlamentów regionalnych i kadencje organów władzy ustawodawczej są różne, równolegle do kadencji Bundestagu może dojść wielokrotnie do zmiany układu sił w Bundesracie. W obecnej konstelacji panu­jącej w izbie krajów związkowych Rząd Federalny nie ma pewnej większości w Bundes­racie. Nie ma tam już wyraźnie rozgrani­czonych bloków o jednorodnie utrwalonym sposobie głosowania, ponieważ w 16 krajach związkowych istnieje taka różnorodność ­koalicji, jakiej nie było od samego początku powstania RFN. ­Tylko w Bawarii partia CSU może rządzić ­samodzielnie, bez partnera koalicyjnego. Poza tym, na wiosnę 2018 r., obok czterech rządów krajów związkowych złożonych z CDU i SPD, istniały także dwie koalicje SPD i Zielonych, dwie koalicje CDU i Zielonych oraz po jednej koalicji złożonej z CDU i FDP, 
z CDU, Zielonych i FDP, z SPD, FDP i Zielonych oraz z SPD, CDU i Zielonych.

Prezydent Federalny jest pierwszym 
obywatelem państwa

Najwyższy pod względem protokolarnym urząd piastuje Prezydent Federalny. Nie jest on wybierany przez naród, lecz przez spe­cjalnie do tego powoływane Zgromadzenie ­Federalne. Składa się ono w połowie z po­słów Bundestagu, a w drugiej połowie z członków wybieranych przez parlamenty krajów związkowych odpowiednio do podziału miejsc w tych parlamentach. Prezydent ­Federalny pełni ten urząd przez pięć lat, ponowny wybór jest możliwy tylko raz. Od ­2017 r. Prezydentem Federalnym jest Dr. Frank-Walter Steinmeier. W latach 2005-2009 był on politykiem SPD, natomiast 
w latach 2013-2017 pełnił funkcję ministra spraw zagranicznych Niemiec. Steinmeier 
jest dwunastym prezydentem RFN od 1949 r. ­Chociaż Pre­zydent pełni przede wszystkim funkcje reprezentacyjne, to może też od­mówić podpisu pod ustawami, jeśli ma ­wątpliwości co do ich zgodności z konsty­tucją.  Największy wpływ piastujący ten urząd ­wywierali dotychczas przez swoje wystąpienia publiczne, które spotykają się z ogromnym zainteresowaniem. Prezydenci nie opowiadają się za opcjami ­partyjnymi, lecz podejmują aktualne tematy i czasami na­mawiają rząd, parlament lub ludność do działania. Podczas, jak dla Niemiec niezwykle długo trwającej formacji rządu po wyborach do Bundestagu w 2017 roku, dla ­Steinmeiera ważnym było niedopuszczenie do nowych wyborów. Bez jego interwencji SPD prawdopodobnie nie przystąpiłaby wówczas do wielkiej koalicji.

Federalny Trybunał Konstytucyjny ­
w Karlsruhe jako strażnik Ustawy ­Zasadniczej

Znaczny wpływ ma Federalny Trybunał ­Konstytucyjny w Karlsruhe, który cieszy się ogromnym prestiżem publicznym. Uważany jest za „strażnika Ustawy Zasadniczej“ i przez miarodajne decyzje dostarcza zobowiązującej wykładni tekstu konstutycji. W dwóch senatach rozsądza o sporach kompetencyjnych ­pomiędzy organami konstytucyjnymi i może ogłosić niezgodność ustaw z Ustawą Zasad­niczą. Każdy obywatel Niemiec może zwrócić się do Trybunału, jeśli uważa, że ustawa narusza jego prawa konstytucyjne.

Related content