Nowe wizerunki ról społecznych

Równouprawnienie w rodzinie: współudział mężczyzn w wychowaniu dzieci i zajmowaniu się domem staje się coraz bardziej oczywisty.
Równouprawnienie w rodzinie: współudział mężczyzn w wychowaniu dzieci i zajmowaniu się domem staje się coraz bardziej oczywisty. Gudrun Petersen/dpa
Sfery życia kobiet i mężczyzn w Niemczech są do siebie podobne - niemniej istnieją dziedziny, w których ciągle jeszcze zauważa się duże rozbieżności.

W Niemczech mieszka więcej kobiet niż mężczyzn: w roku 2015 było ich około 41,4 mln, a mężczyzn 39,9 mln. Przeciętna oczekiwana długość życia kobiet w Niemczech jest większa niż mężczyzn: dla nowo narodzonych dziewczynek wynosi ona obecnie około 83 lat, dla chłopców 78 lat.

Na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci styl życia kobiet i mężczyzn mocno się zmienił. Powstały nowe wyobrażenia o roli kobiety i mężczyzny w społeczeństwie.
Wzrósł poziom wykształcenia kobiet: Wyjątkowo dużo dziewczynek uczęszcza do szkół, których ukończenie umożliwia zdobycie wyższego poziomu wykształcenia. Do niemieckich gimnazjów (odpowiednik liceum) w roku szkolnym 2014/2015 uczęszczało około 52 procent dziewcząt. Także na uniwersytetach kobiety stanowią prawie połowę wszystkich studentów.

Późne zakładanie rodziny

Pochłaniające więcej czasu kształcenie zawodowe to jedna z przyczyn, że plany związane z małżeństwem i założeniem rodziny odkłada się na później. Kobiety wstępujące obecnie w związek małżeński mają średnio 31 lat, w wieku 29,6 lat rodzą swoje pierwsze dziecko. Statystyczna kobieta rodzi w swoim życiu przeciętnie 1,5 dziecka - liczba ta ostatnio nieco wzrosła, jednak w porównaniu z innymi krajami jest nadal niska.

Opieka nad dziećmi wciąż wydaje się być głównie domeną kobiet. Rzutuje to na stabilizację ich życia zawodowego. Aktualnie zwiększył się udział kobiet na rynku pracy - w latach 2004-2014 liczba kobiet czynnych zawodowo wzrosła o 1,2 mln do liczby 19,1 mln. W 2014 r. pracę posiadało w sumie około 39,9 mln mieszkańców Niemiec. Było to 78 procent wszystkich mieszkańców pomiędzy 20 a 64 rokiem życia. Niemniej jednak: prawie co druga kobieta pracuje w niepełnym wymiarze godzin, a dotyczy to przede wszystkim matek.

Odmienne szanse rozwoju kariery zawodowej

Od 2005 roku na czele niemieckiego rządu stoi kobieta - kanclerz Niemiec Angela Merkel. 232 z 630 posłów w Bundestagu to kobiety. Niemki, jak na przykład Helga Schmid, sekretarz generalny Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych (ESDZ), zajmują również w instytucjach międzynarodowych wysokie stanowiska. Reasumując jednak, kobiety rzadziej obierają ścieżkę kariery zawodowej niż mężczyźni, zarówno w gospodarce jak i administracji: w 2014 r. mniej niż jedna trzecia kobiet zajmowała wiodące pozycje w przedsiębiorstwach. Tym samym w porównaniu z innymi państwami członkowskimi UE Republika Federalna Niemiec znajduje się w dolnej trzeciej części rankingu. Podejmowanie inicjatyw legislacyjnych ma przeciwdziałać tej sytuacji. I tak od 2015 r. obowiązuje dyrektywa, że w radach nadzorczych spółek giełdowych 30 procent stanowisk musi być obsadzonych przez kobiety. Także stanowiska kierownicze ważnych urzędów są jak dotąd w rękach tylko znikomej ilości kobiet: W roku 2014 wśród ponad 700 osób piastujących stanowiska kierownicze w ministerstwach federalnych i innych urzędach władz wyższego szczebla pracowało ich zaledwie 150. Z tego powodu w roku 2015 dokonano reformy Federalnej Ustawy o Równym Traktowaniu: w jej wyniku sektor publiczny został zobowiązany do podjęcia kroków w celu zwiększenia udziału kobiet.

Także w dziedzinie nauki więcej kobiet powinno osiągać wyższe stanowiska. Federalne Ministerstwo Edukacji i Badań Naukowych Niemiec (BMBF) zainicjowało program promocji kobiet-profesorów, który wspiera wzmocnienie struktury równowagi płci na wyższych uczelniach. Oprócz tego istnieje tzw. Pakt Narodowy służący zwiększeniu udziału kobiet w zawodach naukowych i technicznych. Podczas gdy wśród rozpoczynających studia w roku akademickim 2014 kierunki ścisłe (matematyczne, inżynieryjne czy matematyczno-przyrodnicze) wybierał więcej niż co drugi mężczyzna, decydowała się na nie tylko co czwarta kobieta.

Stereotypy w kształceniu zawodowym zanikają również bardzo wolno: Większość uczniów płci męskiej wybiera nadal kierunki inżynierii mechanicznej i techniki samochodowej, wiele kobiet decyduje się na zawód związany z opieką zdrowotną czy społeczną. Odzwierciedleniem tego są dochody: Wynagrodzenia kobiet są średnio 21 procent niższe niż wynagrodzenia mężczyzn.

Przemiany w postrzeganiu własnej osoby

Mimo wciąż istniejących różnic w wielu dziedzinach sfery życia kobiet i mężczyzn coraz bardziej upodabniają się do siebie. Zapis o równouprawnieniu, znajdujący się w Ustawie Zasadniczej, jest wcielany w życie w większości rodzin i związków partnerskich: Sprawy dotyczące wspólnego życia omawia się razem, ważne decyzje - na przykład w sprawach wykształcenia dzieci czy finansowych - podejmowane są we wspólnym dialogu. Coraz bardziej oczywisty staje się udział mężczyzn w wychowaniu dzieci i zajmowaniu się domem. To, czy imigracja do Niemiec będzie miała wpływ na ten rozwój, okaże się w przyszłości. Równouprawnienie jako prawo człowieka musi stanowić w tej kwestii nienaruszalną wartość, niezależnie od pochodzenia i wyznania. 

Ogólnie mówiąc: nowe relacje między płciami stawiają tradycyjne stereotypy ról społecznych kobiety i mężczyzny pod znakiem zapytania – naukowcy określają to zjawisko mianem „Gender Shift“. Wiele wskazuje na to, że mężczyzni przechodzą przemianę w postrzeganiu siebie samych. Obserwuje się silniejszą refleksję własnej tożsamości i roli społecznej: Czasopisma tematyzujące mężczyznę odzwierciedlają jego świat emocjonalny, coraz węcej mężczyzn przyznaje się do lęków i słabostek. Jak podaje raport dotyczący zdrowia mężczyzn z roku 2013, duchowe cierpienia mężczyzn były długo tematem tabu. Sytuacja ta ulega jednak zmianie: w latach 2009-2014 liczba mężczyzn poszukujących okazji do rozmowy z terapeutą wzrosła o 20 procent.

Zdominowany przez mężczyzn rynek pracy

Również kobiety muszą przemyśleć swoją rolę w dzisiejszym społeczeństwie. Wielu pracodawców nie dostosowuje jeszcze warunków pracy tak, aby kobiety nie rezygnując z pracy mogły zakładać rodzinę. Jednocześnie od kobiet oczekuje się, aby angażowały się i odnosiły sukcesy we wszystkich dziedzinach życia - zarówno w pracy jak i w życiu prywatnym. Wydaje się, że coraz więcej młodych, dobrze wykształconych kobiet świadomie rezygnuje ze spełnienia tych oczekiwań i decyduje się pozostać dłużej w domu przy dzieciach.

Niemniej jednak zauważalna jest również odwrotna tendencja - to kobiety, które świadomie podejmują decyzję o bezdzietności. Ambicja spełnienia się w życiu zawodowym może odgrywać tu pewną rolę. Ale również w trakcie kariery zawodowej kobiety spotykają się z różnymi wyzwaniami: metody pracy, hierarchie i ścieżki kariery w wielu przedsiębiorstwach są w dalszym ciągu kształtowane przez mężczyzn.

Debata na temat wizerunku ról społecznych kobiety i mężczyzny w Niemczech jest urozmaicona i zna wiele przeróżnych aspektów i aktorów. Te mają niewiele wspólnego z feminizmem, propagowanym na przykład przez bodaj najbardziej znaną bojowniczkę o prawa kobiet w Niemczech - Alice Schwarzer. Wiele młodszych feministek dystansuje się wobec niej, ponieważ w ich oczach za jednostronnie obarcza mężczyzn odpowiedzialnością za brak równouprawnienia. Jedną z przedstawicielek nowego niemieckiego feminizmu jest np. Anne Wizorek. W 2013 r. w mediach społecznościowych zapoczątkowała ona inicjatywę #Aufschrei (niem. #okrzyk), która otworzyła szeroko zakrojoną dyskusję na temat seksizmu w życiu codziennym.