Państwo federalne

Na dachu Reichstagu w Berlinie: budynek Bundestagu zwiedza codziennie około 8000 osób
Na dachu Reichstagu w Berlinie: budynek Bundestagu zwiedza codziennie około 8000 osób Nikada/Getty Images
Niemcy są demokracją parlamentarną. Organami konstytucyjnymi są Bundestag, Bundesrat, Prezydent Federalny, Rząd Federalny i Federalny Trybunał Konstytucyjny.

Niemcy są demokracją parlamentarną i federalną. Bundestag jako najbardziej obecny w świadomości publicznej organ konstytucyjny jest wybierany w wyborach bezpośrednich przez wszystkich obywateli uprawnionych do głosowania raz na cztery lata. Najważniej­szymi zadaniami parlamentu jest ustawo­dawstwo i kontrola pracy rządu. Na czas kadencji Bundestag w głosowaniu tajnym wybiera Kanclerza Federalnego. Kanclerz w ramach Rządu Federalnego ma uprawnienie do ustalania wytycznych, tzn. zobowiązujących zasad polityki. Kanclerz Federalny dobiera ministrów federalnych i z ich szeregu mianuje wicekanclerza. W rzeczywistości jednak o obsadzeniu poszczególnych stanowisk ministerialnych decydują partie mające udział w rządzie, zgodnie z ustaleniami w ramach wcześniej prowadzonych negocjacji koalicyjnych. Jeśli koalicja się rozpadnie, upaść może też kanclerz przed upływem czteroletniej kadencji, bo Bundestag w każdej chwili ma prawo odwołać szefa rządu. W takim wypadku jednak musi przez tzw. konstruktywne votum nieufności jednocześnie wyznaczyć następcę. Czas bez urzędującego rządu nie jest więc przewidziany.

W Niemczech rządzą przeważnie rządy koalicyjne

dpa/Michael Kappeler

O charakterze parlamentu decyduje system spersonalizowanych wyborów proporcjonalnych. Dzięki temu także mniejsze partie reprezentowane są proporcjonalnie do wyni­ków wyborów. Z jednym wyjątkiem, rząd ­federalny tworzony był zawsze w wyniku koalicji kilku partii współzawodniczących ze ­sobą w czasie wyborów; licząc od pierwszych wyborów w 1949 r. utworzono w sumie 23 r­ządów koalicyjnych. By uniknąć rozdrobnienia w parlamencie i ułatwić utworzenie rządu, partie muszą uzyskać co najmniej pięć pro­cent  głosów oddanych w wyborach (albo trzy ­mandaty bezpośrednie), aby być reprezentowane w Bundestagu (pięcioprocentowy próg wyborczy).

Federalny charakter Niemiec manifestuje się w znacznej samodzielności 16 krajów związkowych, szczególnie w zakresie policji, ochrony przed katastrofami, wymiaru sprawiedliwości, oświaty i kultury. Miasta Berlin, Hamburg i Brema ze względów historycznych są jednocześnie krajami związkowymi. Wyjątkowe jest ścisłe zazębienie krajów związkowych i państwa centralnego, dzięki czemu rządy krajów związkowych uzyskują różnorodne możliwości udziału w polityce federalnej. Przede wszystkim w Bundesracie, drugiej izbie parlamentu, która składa się z członków rządów krajów związkowych i ma również z siedzibę w Berlinie. Kraje o większej liczbie ludności są tam reprezentowane liczniej niż kraje mniejsze. Również partie, które na płaszczyźnie federalnej stanowią opozycję albo nie są w ogóle reprezentowane, mogą przez udział w rządach krajów związkowych wywierać wpływ na politykę federalną, bo liczne ustawy federalne i rozporządzenia wymagają zatwierdzenia przez Bundesrat. Po raz pierwszy (w Badenii-Wirtembergii od 2011 r. i w Turyngii od 2014 r.) premierami krajów związkowych są obecnie także przedstawiciele obu najmniejszych partii reprezentowanych w parlamencie, Sojuszu 90/Zielonych i Lewicy.

Ponieważ nie ma jednorodnego terminu wyborów do parlamentów regionalnych i kadencje organów władzy ustawodawczej są różne, równolegle do kadencji Bundestagu może dojść wielokrotnie do zmiany układu sił w Bundesracie. W obecnej konstelacji panu­jącej w izbie krajów związkowych Rząd Federalny nie ma pewnej większości w Bundes­racie. Nie ma tam już wyraźnie rozgrani­czonych bloków o jednorodnie utrwalonym sposobie głosowania, ponieważ w 16 krajach związkowych istnieje taka różnorodność ­koalicji, jakiego nie było od samego początku powstania Republiki Federalnej Niemiec. ­Tylko w Bawarii partia CSU może rządzić ­samodzielnie, bez partnera koalicyjnego. Poza tym, oprócz rządów złożonych z CDU i SPD istnieją także koalicje SPD i Sojuszu 90/Zielonych, CDU i Sojuszu 90/Zielonych, SPD i Lewicy oraz jedna koalicja złożona z Lewicy, SPD i Sojuszu 90/Zielonych.

Prezydent Federalny jest pierwszym obywatelem państwa

Najwyższy pod względem protokolarnym urząd piastuje Prezydent Federalny. Nie jest on wybierany przez naród, lecz przez spe­cjalnie do tego powoływane Zgromadzenie ­Federalne. Składa się ono w połowie z po­słów Bundestagu, a w drugiej połowie z członków wybieranych przez parlamenty krajów związkowych odpowiednio do podziału miejsc w tych parlamentach. Prezydent ­Federalny piastuje urząd przez pięć lat, ponowny wybór jest możliwy tylko raz. Od ­2012 r. Prezydentem Federalnym jest Joachim Gauck. Nie należy do żadnej z partii i pra­cował  jako pastor ewangelicki w byłej NRD. W  czasie pokojowej rewolucji lat 1989/1990 był aktywnym członkiem ruchu praw oby­watelskich. Joachim Gauck jest 11. Prezy­dentem Federalnym od 1949 r. Mimo że Pre­zydent Federalny pełni przede wszystkim funkcje reprezentacyjne, to może też od­mówić podpisu pod ustawami, jeśli ma ­wątpliwości co do ich zgodności z konsty­tucją.  Największy wpływ piastujący ten urząd ­wywierali dotychczas przez swoje wystąpienia publiczne, które spotykają się z ogromnym zainteresowaniem. Prezydenci federalni nie opowiadają się za opcjami partyjnymi, lecz podejmują aktualne tematy i czasami na­mawiają rząd, parlament lub ludność do ­działania. Tematami, które często podejmuje Joachim Gauck, który określa siebie jako ­prezydenta obywateli, są kwestie praw człowieka, odpowiedzialność Niemiec za własne działania i zagrożenia dla demokracji.

Federalny Trybunał Konstytucyjny ­
w Karlsruhe jako strażnik Ustawy ­Zasadniczej

Znaczny wpływ ma Federalny Trybunał Konstytucyjny w Karlsruhe, który cieszy się ogromnym prestiżem publicznym. Uważany jest za „strażnika Ustawy Zasadniczej“ i przez miarodajne decyzje dostarcza zobowiązującej wykładni tekstu konstutycji. W dwóch senatach rozsądza o sporach kompetencyjnych ­pomiędzy organami konstytucyjnymi i może  ogłosić niezgodność ustaw z Ustawą Zasadniczą. Każdy obywatel Niemiec może zwrócić się do Trybunału, jeśli uważa, że ustawa narusza jego prawa konstytucyjne. Ostatnio Federalny Trybunał Konstytucyjny zyskał znaczenie przez decyzje, w których chodziło o scedowanie praw Bundestagu na Unię Europejską.

Related content